In het Vaticaan begeeft het IOR (het Instituut voor de Werken van Religie, beter bekend als de Vaticaanse Bank) zich op uitgesproken hedendaags terrein met de lancering van twee nieuwe thematische ETF's, de ene gericht op Amerikaanse waarden, de andere op de eurozone.
Met één belofte: markfinanciering verbinden met katholieke principes.
Elk van deze indices, gedoopt Morningstar IOR US Catholic Principles en Morningstar IOR Eurozone Catholic Principles, bundelt 50 middelgrote tot grote bedrijven die zijn geselecteerd op basis van strikte ethische criteria, rechtstreeks geïnspireerd door de sociale leer van de Kerk. Officieel zijn deze "benchmarks" opgebouwd volgens de beste marktpraktijken en in overeenstemming met de criteria van "katholieke ethiek” en moeten ze "dienen als referentie voor katholieke beleggingen wereldwijd”. In de praktijk gaat het om het samenstellen van "deugdzame” aandelenportefeuilles, door sectoren te mijden die als strijdig met de katholieke leer worden beschouwd (abortus, wapens, fossiele energie, enz.).
Elk van de twee "mandjes” bevat dus 50 zorgvuldig geselecteerde aandelen. Aan Amerikaanse kant duiken tech- en consumptiereuzen op: Meta, Amazon, Nvidia, Tesla, Apple… Die selectie is geen toeval: het gaat vaak om de grootste wegingen van de Amerikaanse index, die door Morningstar al zijn geïdentificeerd. Ondernemingen die voor een deel nochtans geregeld met de vinger worden gewezen om arbeidsomstandigheden, de omgang met persoonsgegevens en hun maatschappelijke en ecologische impact.
(bron: Morningstar)
In de euro-ETF vinden we onder de zwaargewichten ASML (halfgeleiders), Deutsche Telekom, SAP, Banco Santander, LVMH...
(bron: Morningstar)
Deze "mainstream” waarden worden beschouwd als "verenigbaar met katholieke leerstellingen over levensvraagstukken, sociale verantwoordelijkheid en de bescherming van het milieu”. De indices steunen dan ook op brede universums (de Morningstar US Large-Mid-index voor de Amerikaanse ETF, en Morningstar Eurozone Large-Mid voor de euro-ETF), waaruit Morningstar de waarden filtert die voldoen aan de voorschriften van het Vaticaan.
Deze indices passen in de wereldwijde golf van ESG- en 'value-added'-fondsen: ze voegen zich bij een "overvolle markt” van thematische en ethische ETF's die al bestaan (bijvoorbeeld de S&P 500 Catholic Values Index of andere "christelijke” ETF's die al genoteerd zijn).
Breder gezien is het ook een manier voor de Heilige Stoel om de opkomst van thematische financiering binnen de Kerk te "katalyseren”, in de geest van de principes van de encycliek Laudato si' en andere pauselijke leerstellingen over een menselijker economie.
Tegelijk heeft deze lancering voor het IOR een duidelijke symbolische dimensie: ze past in het proces van imagorehabilitatie van de Vaticaanse Bank na decennia van schandalen. Ze komt na de ingrijpende hervormingen die paus Franciscus doorvoerde (sluiting van verdachte rekeningen, versterking van financieel toezicht, publicatie van jaarverslagen, benoeming van externe leidinggevenden, enz.) om de Vaticaanse financiën te saneren.
Gediversifieerd vermogen, maar onder druk
Om de inzet te begrijpen, moet worden herinnerd dat de Heilige Stoel over aanzienlijke financiële middelen beschikt, ook al blijven die op wereldschaal bescheiden. In tegenstelling tot een normale staat heeft het Vaticaan geen btw, geen belastingen en geeft het geen obligaties uit. De inkomsten komen vooral uit het immense vastgoedpatrimonium in Italië (kantoren, kerken, scholen, ziekenhuizen) en uit musea (65 % van het budget in 2022), evenals uit giften (ongeveer 30 % van het budget). De rest komt uit verbonden structuren: de opbrengsten van het kinderziekenhuis Bambino Gesù, de inkomsten uit museumtickets en vooral de winsten uit beleggingen die worden beheerd door het IOR, de APSA (Administratie van het Patrimonium van de Apostolische Stoel) en andere entiteiten.
Het jaarverslag van het IOR over 2024 toont dat het een nettowinst van 32,8 miljoen EUR heeft gerealiseerd (een stijging van +7 % tegenover 2023) en 13,8 miljoen EUR aan dividenden heeft uitgekeerd aan goede werken (door paus Franciscus toegewezen aan liefdadigheidsprojecten). Tegelijk kondigde de APSA voor 2024 een positief resultaat aan van 62,2 miljoen EUR, dankzij haar circa 4 000 eigendommen (waarvan er nochtans veel non-profit worden gebruikt, als kantoren of religieuze woningen). In totaal vermeldt de rubriek "financieel beheer” van het budget 2024 een winst van ongeveer 38,1 miljoen EUR uit beleggingen en desinvesteringen, wat in ruime mate heeft bijgedragen aan het compenseren van het operationele tekort. Alles samen bezit de Heilige Stoel een gediversifieerde portefeuille (aandelen, obligaties, vastgoed, fiduciaire giften…) die, goed beheerd, een van de weinige positieve elementen op de Vaticaanse balans is geworden.
Schandalen en hervormingen: de schaduwen van het verleden
Deze ambitie om "met geweten te beleggen” beantwoordt ook aan een historische noodzaak: de Vaticaanse financiën zijn lange tijd bezoedeld geweest door talrijke schandalen. De bekendste dateren uit de jaren 1970-80: de faillissementen van First National Bank (VS) of Banco Ambrosiano (Italië) betrokken de Heilige Stoel bij dubieuze transacties, seriefraude of banden met de maffia.
De val van Banco Ambrosiano (1982) - geleid door Roberto Calvi, de "bankier van God” - kostte het Vaticaan meer dan 250 miljoen USD en werd getekend door een mysterieuze moord in Londen. Recente onderzoeken brachten bovendien grootschalige verduisteringen aan het licht in vastgoedtransacties: het meest spraakmakende voorbeeld was de aankoop (2014-2018) van een prestigieus gebouw in Londen, in 2022 met verlies verkocht (-140 miljoen EUR) en die kardinaal Angelo Becciu een corruptieproces opleverde. Daarnaast kende het IOR zelf interne affaires: in 2021 werd zijn eigen voormalige voorzitter (Mario Di Divincenzo) veroordeeld tot een gevangenisstraf omdat hij goederen van het instituut frauduleus aan medeplichtigen had verkocht. Paus Franciscus, verkozen in 2013, heeft correctieve maatregelen opgestapeld: sluiting van verdachte rekeningen (meer dan 1.000 in 2014), transparante publicatie van bankrekeningen en boekhouding, oprichting van financiële toezichthoudende autoriteiten (zoals de financiële-informatieautoriteit ASIF), en de lancering van een "investeringscomité” dat beleggingen moet afstemmen op de sociale leer.
Die hervormingen hebben tastbare resultaten opgeleverd - Zwitserland en Moneyval prezen de afstemming van het IOR op antiwitwasnormen - maar hebben het wantrouwen dat door het verleden is gevoed niet weggewerkt. De komst van deze nieuwe "katholieke” ETF's past dus in deze schoonmaakdynamiek.
Een begroting die onder spanning blijft
Budgettair blijven de Vaticaanse financiën zeer gevoelig voor de schommelingen in de economische context. In 2022 meldden de laatste geauditeerde rekeningen een tekort van ongeveer 83 miljoen EUR. Voor het eerst sinds jaren van tekorten wijst de eind 2025 gepubliceerde balans over 2024 op een klein overschot van +1,6 miljoen EUR, gedragen door een uitzonderlijke stijging van externe giften (+79 miljoen EUR) en door "positieve financiële opbrengsten” (verkopen van historische activa) die oplopen tot +46 miljoen EUR. Het herstel is dus vooral het resultaat van eenmalige maatregelen (vastgoedverkopen, verkopen van kunstwerken, enz.) en tijdelijke welwillendheid van mecenassen. Ondanks die meevaller blijft het structurele begrotingstekort (het aanhoudende verschil tussen lopende inkomsten en werkingsuitgaven) hoog, in de orde van 44 miljoen EUR voor 2024.
Bovendien houdt de officiële begroting van de Heilige Stoel (1,2 miljard EUR in 2023) nog altijd geen rekening met de tikkende tijdbom van de pensioenen: het pensioenfonds van Vaticaanse werknemers kampt met een onderdekking die naar schatting hoger ligt dan 600 miljoen EUR. Kortom, het Vaticaan leeft met een permanente schaar tussen stijgende vaste posten (lonen, onderhoud, veiligheid, diplomatie…) en kwetsbare inkomsten (schommelende giften, cyclische museuminkomsten, onzekere meerwaarden). Interne protesten (stakingen van koeriers, protesten van pastoors) en meerdere begrotingsbesparingen getuigen van een situatie die onder spanning blijft, ondanks de euforie rond het mini-overschot.
Voorbij het symbool: welke resultaten?
Deze dubbele ETF-lancering "op z'n Vaticaans” bevindt zich op het kruispunt van moderne financiën en christelijke moraal. Ze zouden een deel van het katholieke vermogende cliënteel kunnen aanspreken, maar hun succes zal afhangen van de geloofwaardigheid van het initiatief: worden het echte investeringshefbomen of slechts mediavitrines? Op korte termijn is de eerste ambitie vooral om de coherentie van de Vaticaanse beleggingen met zijn morele principes te onderstrepen.
De Heilige Stoel zal moeten blijven zoeken hoe hij voldoende middelen kan genereren om pensioenen, lonen en spirituele missies te financieren, zonder aan geloofwaardigheid in te boeten. Het valt nog te bezien of deze gedeeltelijke bekering tot ethisch kapitalisme de algemene trend van soberheid die de Vaticaanse financiën beheerst, kan keren.
